Bisiguaren estarta

Artikulu honetan idazlanen antolaketaz Daniel Cassanyren La cocina de la escritura liburutik hartutako zenbait zertzelada daude.


a.- Ideien antolaketa: kontzeptu-mapa / buru-mapa.

---

Oso praktikoa da ahoz zein idatziz garatu behar den gai baten eskema orokor bat egiteko.

• Erdiko borobilak gai nagusia edo izenburua hartzen du, bertatik gainerako datuak sortzen dira.
• Hitz klabeak bakarrik erabiltzen dira: izenak, izenondoak edo aditzak.
• Kontzeptuak erdigunetik hurbilago edo urrunago jartzen dira garrantziaren arabera era hierarkikoan.
• Orotako zeinu grafikoak erabil daitezke elementuak nabarmentzeko: geziak, zenbakiak, zirkuluak...

Eleder Aurtenetxek azaltzen du buru-mapak zer diren eta zertarako balio duten.




b.- Idazkiaren egitura funtzionala

---

1. Sarrera

Funtzio nagusi bi ditu:
1- Gaiaren aurkezpena egin
2- Sarrera teknika bereziren bat erabilita, irakurlearen arreta deitu.

Zelan? Adibidez...

• Galdera erretorikoak egin
• Norbaiten esanak aipatu
• Gertakizun historiko bat azaldu
• Pasadizoren bat kontatu

2. Mamia

Beharren araberako egitura desberdinak balia daitezke:

A

• tesia (abantailak, aldeko iritziak...)
• antitesia (desabantailak, kontrako iritziak...)
• sintesia (irtenbideak, konklusioak)

B

• tesia
• argumentuak

C

• azalpena (arrazoiak)
• komentarioa (ondorioak)
• iritzia (irtenbidea)

3. Amaiera

Honako gauza hauetarako balia daiteke amaiera:

• Laburpena egin
• Konklusio gisako ideiaren bat eman
• Ateraldi harrigarriren bat eman
• Irakurlea edo idazlea gaiarekin konprometitu

c.- Idazkiaren egitura formala

---

Testua unitate txiagotan zatika daiteke:

• Testua
• Atalak
• Paragrafoak
• Esaldiak

Unitate horiek kontuan hartuta testua antolatzeak asko laguntzen du komunikazioan. Irakurleari ideia bakoitza bere lekuan uzten laguntzen dio; idazleari errepikapenak ekiditen eta diskurtsoaren orden logikoa bilatzen laguntzen dio.


Paragrafo arteko egitura

Bi orri edo gutxiagoko testuetan ezinbestekoa da parragrafoen banaketa ona izatea ez baitago informazioa sailkatzeko beste unitaterik.


Goian egin dugun testuaren egituraketa kontuan hartuta zein iruditzen zaizu izango litzatekeela irakurtzen errazago?




Paragrafo barruko egitura

Paragrafoen arteko banaketa ona bezain garrantzitsua da paragrafo barruko egitura eraginkorra zaintzea. Beheko paragrafoa, paragrafoak nolakoa izan behar duen kontatzeaz gain, bera da paragrafo ondo egituratu baten eredu:

Osagarri batzuk izaten ditu paragrafoak: sarrera, amaiera, garapena, testu antolatzaileak, etab. Elementurik garrantzitsuena lehen esaldia da: irakurtzen den lehen gauza da eta, beraz, gai edo ideia nagusiaren sarrera izango da (hemen letra etzanez dago). Modu berean, azken esaldia iruzkin orokor bat edo datu garrantzitsu baten inguruko hausnarketa izan daiteke (hemen hau ere letra etzanez dago). Erdian gaia azaltzen duten esaldiak egoten dira, batzuetan testu antolatzaileekin (letra beltzez) banatuak. Baina gutxitan izaten dituzte parragrafoek elementu hauek guztiak aldi berean, hain modu nabarmenean. Normalena izaten da bat edo beste izatea, ageriago edo gordeago.



ARIKETA

---

Goian aipatu diren irizpideak kontuan hartuta hausnartu zer antolaketa duen beheko testu honek.

ITZULERA

GOGORRA da beti itzulera zein eta soldaduzkatik edo gartzelatik etxerakoa ez den. Baina irailean itzuleraz hitz egitea, lanera bueltatzeaz hitz egitea da derrigorrez.

Eta itzultze hori aldarte desberdinez egiten dugu denok: zenbait txakur aurpegiz itzultzen gara, ezpainak sahatsa bezain amilduak, irribarre ganoragabean behazuna darigula. Beste zenbait natural-natural itzuli ohi da, aurretik ondo hausnartutako destinoari ihes egiten zein zaila den antzemanda. Azkenik, badira beste batzuk lanera pozik bueltatzen direnak, handik kanpo behar adina zorion eta kuttuntasun topatu ez dutelako segur aski.

Zoko-zokoan, bakoitzaren umore ona ala txarra baino askoz ere zokoagoan, lanarekiko dugun jarrera datza. Batzuk, lana egin beharreko zerbait bezala ikusten dugu, biziko bagara pasa beharreko kalbariotzat. Gugatik zilborpeko ileak korapilatzen pasako genuke bizitza osoa. Beste batzuk kargako mandoak dira, lana etorri ahala botatzen dutenak, zergatik eta zertarakoetan erreparatu ere egin gabe. Azken taldea, fraileen «ora et labora» zaharraren jarraitzaileek osatzen dute, gizona gizon eta emakumea emakume, lanak egiten duela itsu-itsuan sinesten dutenek. Eta klaro, irailaren hasierarekin lanera itzuli beharrak dudarik ez da lehen taldekoak minduarazten gaituela gehien.

Besteek oporrak aprobetxatzen dituzte baina lanarekiko pisua sentitzen dugunok oporrak ere ez ditugu taxuz gozatzen. Itzuli beharrak, egunak aurrera doazela eta zorionaren tarta urritzen doala ikusteak hartaraino estutzen gaitu!

Irailaren lehen egunetan madarikatu egiten dugu lasai bizi nahi genuela eta lanari ekitea erabaki genueneko egun hura. Inbidia diogu juxtu-juxtu bizitzeko adina egin eta erantzukizun denetatik libre dabilenari. Inbidia, gure kaleetan txirula joaz ibili eta hegoaldera bero bila aldegin duen faranduleroari.

Baina gauzak asko aldatzen dira egun batetik bestera. Biharko itzuleraren trauma goxatu egingo zaigu, etzirako zornea desagertuko da itzultzaile burumakurraren zaurian eta hilabete amaierarako nominak gaixotasuna ahaztaraziko digu puxka baterako. Gaitzak ordea hor segituko du. Lanera itzuliz jarraitu beharko dugu. Hori bai, gogoz kontra.

Andoni Egaña, Aitaren batean (89-IX-13)

Gutxi-asko denok probatu dugu sorkuntza lana zein nekeza izan daitekeen. Hona hemen W. G. Sebald idazlearen lekukotza bat Beñat Sarasolaren ahotan:



Gure idazkia idazteko, ideiak bilatzeko eta gure jarduna elikatzeko teknika ezagun batzuk badira. Daniel Cassanyren La cocina de la escritura liburuan honako hauek aipatzen dira.



a.- Ideien zurrunbiloa (brainstorming)

---

Udako ekaitz gogor eta labur bat bezalakoa da.
Ideiari buruz otutzen zaigun guztiarekin zerrenda zirriborratu bat egiten da.

• Dena apuntatu behar da, jakinekoa dirudiena ere bai.
• Ez baloratu orain ideiak. Gero pasako dituzu galbahetik.
• Hitz solteak apuntatu, ez esaldi osoak.
• Ez arduratu gramatikarekin edo zuzentasunarekin.
• Jokatu espazioarekin. Geziak, lerroak, zirkuluak marraztu.

b.- Gaia ikertu

---

Gaiaz azterketa metodikoa egitea da. Araketa hau ikuspegi desberdinetatik egin daiteke.

izarra Kazetaritzako formula (6W) nork zer noiz non nola zergatik

kuboa Kuboaren 6 aldeak ditu oinarri deskribatu: zer itxura du, usaina, zaporea? konparatu: zerekin du antza eta zerekin ez? erlazionatu: zerekin lotuko zenuke? analizatu: zenbat zati ditu? zeintzuk? aplikatu: nola erabiltzen da? zertarako da? arrazoitu: zer esan daiteke alde edo kontra?

c.- Hitz gakoak

---

Informazio karga handia duten hitzak dira.
Gakoak deitzen dira informazio berrietarako giltza eman dezaketelako.

Adibidez:

JATORRIZKOA:

Kosmetika enpresa batean lan egiten du. Lan ona baina nekagarria da.

Hitz klabeak dira:

• ona: bidaiak egiten ditu / ez du ordutegi finkorik
• nekagarria: ez du beste ezertarako astirik / asteburu askotan ere lana izaten du / jendearekin beti alai eta abegikor egon behar du

LUZATUA:

Kosmetika enpresa batean lan egiten du. Ezin esan lan eskasa denik: soldata onaz aparte, ordutegi malgua dauka eta, horrez gain, noizean behin bidaiaren bat egiteko aukera ere bai. Baina badu bere alde txarra ere: nekatuta amaitzen du eguna, aste barruan ez ezik asteburu askotan ere lana gainezka izaten delako eta jendearekiko tratua nekagarria delako.

Gertakizun harrigarri bati norberaren azalpena eman beharra izanez gero, hemen behean funtzioka banatuta aurkituko dituzun hizkuntz formak erabil ditzakezu.


1- Iritzia

uste izan

• Ez dut uste biharkoa gertatuko zaigunik.

iritzi (Ponderazio orokorrak egiteko: ondo, gaizki, asko, gutxiegi...)

• Gehiegizkoa iritzi diote esandakoari.

egon

• (aurrean) Nago gezurretan ari zaiela.
• -lakoan egon: Zerbait ahaztu egin zaidalakoan nago.
• -an egon: Ni horretan nago.
• (harridura esaldian) Egon hadi horretan!

-lakoa eduki

• Zerbait ahaztu egin zaidalakoa daukat.

ustezko

• Ustezko lapurra atxilotu dute.

nekez / apenas ...-n. (Ezezkoetan)

• Nekez iritsiko zara beste aldera ipurdia busti gabe.
• Apenas dakien zer komeni zaion.
  

Antolatzaileak

• (nire) ustez / nik uste / nire iritziz

2- Segurantza:

ziur egon / argi dago / bistan dago / egia da / ez dago dudarik / ziur egon / jakina da / gogoan izan / etsita egon ...-la

• Argi dago ez duzula etorri nahi.

Esapideak

• zer esanik ez (dago) / erran gabe doa ...-la
• jakitun egon / jakin(aren gain)ean egon

Antolatzaileak

• dudarik gabe / ezbairik gabe
• inondik ere (baiezko esaldietan)
• noski / jakina

3- Kezka, zalantza

zalantzan jarri / kezkak eman /susmoa izan / zalantzan ibili / zalantzaz egon / beldur izan ...-n

• Kezka handia du gure mutilak kurtsoa gaindituko ote duen.
• Gure mutilak kurtsoa suspendituko ez ote duen beldur naiz.

beldur izan / susmoa izan / esperantza izan ...-la

berria zabaldu / notizia etorri / elea ibili / irudipena izan / agindu eman ...-la

• Irudipena daukat okerren bat egin duzula.

-n / -lako ... ...uste / susmo / esperantza / kontu / berri...

• Fabrika itxiko dutelako zurrumurrua zabaldu da herrian.

Antolatzaileak

• auskalo / batek daki / apika

4- Pertzepzioa

ezagun izan / nabari izan / igarri / antzeman

• Hitz egiteko moduan ezagun du ez dela herri honetakoa.
• Giro politikoan nabari da hauteskundeak laster direla, politikariak hasi baitira kanpaina egiten.
• Ben Wallace NBAko defendatzailerik onenak talentu handiz antzematen die aurkariaren eraso eta mugimenduei.

bide

• Azkar ibili bide da.

-n seinale

• Ondo zaudeten seinale da hemen azaltzea.

Antolatzaileak

• antza (denez) / dirudienez / agidanez / itxura denez

5- Posibilitate epistemikoa

baliteke / litekeena da ...-t(z)ea

• Baliteke zu izatea lapurra.

-ko

• Ez da etorri... ahaztu egingo zitzaion.

aditza+ke

• Jakina datekeenez, sekula ez da hemen izan holako lurrikararik.

honezkero

• Trena zazpietan hartu du eta honezkero Bilbon dago.

Antolatzaileak

• agian / beharbada
• segur aski / seguru asko / ziurrenik

6- Hipotesia:

demagun / eman dezagun / jo dezagun ...-la

• Demagun bihar ez dela eguzkirik beti lez ekialdetik ageri...

7- 2. eskukoa

omen / ei

• Ez omen du nahita egin.

diotenez / -enez / -en hitzetan / -en arabera




Eginbeharra: saiatu azalpen sinesgarri eta oso bat ematen beheko irudiei.

Esanahi bertsuko esaldietan aurkitzen ditugu, baina ez dira kategoria gramatikal berekoak eta ez dira berdin erabiltzen.

BAINO eta BAIZIK lokailu hutsak dira; BESTE(-), aldiz, izenorde gisa erabitzen da, eta subjektua denean aditzarekiko komunztadura gordeko du.

• Amaia baino ez dut ikusi.
• Amaia besterik ez dut ikusi.
• Zure liburuak baino ez ditut ekarri.
• Zure liburuak besterik ez dut ekarri.
• Amaiari baino ez diot ekarri euritakoa.
• Amaiari beste inori ez diot ekarri euritakorik.
• Zuri baino ez dizut ekarri euritakoa.
• Zuri beste inori ez diot ekarri euritakorik.

(*Beste inork=bestek / beste inori=besteri...)

Esanahian bi forma horiek izan lezaketen aldeaz, hemen aurkituko duzu argibidea.

BESTE-k holako esaldiak egiteko ere aukera ematen du.

• Zurekin egotea beste helbururik ez dut inoiz izan.
• Nirekin gelditu beste aukerarik ez duzu izango.

Beste egitura hau ere erabil daiteke.

• Ez dut inor maite zu baizik.
• Ez dut beste inor maite zu baizik.
• Ez dut beste ezer erosi liburuak baizik.

Ariketa txiki bat, EGAko berridazketak oinarri hartuta.